Norma ISO 6789. Jakie wymagania musi spełniać klucz dynamometryczny?

Zakup narzędzi pomiarowych do parku maszynowego czy autoryzowanego serwisu wiąże się ze ścisłą odpowiedzialnością za jakość montażu i zgodność z normami zakładowymi. Sama deklaracja producenta to za mało – klucz dynamometryczny musi posiadać identyfikowalną ścieżkę kalibracji opartą o wytyczne normy ISO 6789. W tym artykule rozkładamy międzynarodowy standard na czynniki pierwsze: omawiamy wymagania dotyczące cyklu życia narzędzia, dopuszczalne odchyłki dla mechanizmów klikowych i łamanych oraz różnice między świadectwem wzorcowania a certyfikatem zgodności.

Zakres ISO 6789 i obowiązująca wersja normy

ISO 6789 to norma o ręcznych narzędziach dynamometrycznych, czyli kluczach i wkrętakach, w których za moment dokręcania odpowiada siła mięśni użytkownika. Obowiązuje w wydaniu z 2017 roku, które zastąpiło edycję z 2003 roku. W Europie funkcjonuje jako norma EN ISO 6789, a w Polsce jako Polska Norma. W zakresach akredytacji laboratoriów wzorcujących, które wydaje Polskie Centrum Akredytacji (PCA), czyli krajowa jednostka akredytująca, występuje oznaczenie PN-EN ISO 6789-2:2017-03.

Zakres normy ma wyraźną granicę. Obejmuje narzędzia ręczne, a nie zakrętarki z napędem elektrycznym, akumulatorowym czy pneumatycznym. Dla nich producenci wydają własne wytyczne, a metody badań opisują inne dokumenty, do czego wracamy w sekcji o normach poza ISO 6789.

Obie części normy, czyli ISO 6789-1 i ISO 6789-2, mają status obowiązujący. Od marca 2023 roku katalog ISO oznacza je jednak jako przeznaczone do rewizji, a w bazie widnieją już projekty komitetowe następców: ISO/CD 6789-1.3 i ISO/CD 6789-2.3. Do czasu ich publikacji stosuje się jednak wydanie z 2017 roku, a skutki ewentualnych zmian będzie można ocenić dopiero po ukazaniu się nowych tekstów.

Stan na 29 października 2026 r. Status norm podano według katalogu ISO i może się zmienić po publikacji nowych wydań.

Dwie części normy, dwóch adresatów

Od 2017 roku ISO 6789 składa się z dwóch części, które mają odmiennych odbiorców i prowadzą do innych dokumentów. Pierwsza część wyznacza wymagania wobec samego narzędzia, druga natomiast opisuje, jak je wzorcować.

Podział ISO 6789 na części i dokumenty, które z nich wynikają sumarycznie przedstawiamy w poniższej tabeli.

Podział nie jest formalnością. Neill Brodey z Norbar Torque Tools, członek grupy roboczej ISO pracującej nad normą, wyjaśniał w 2017 roku, że jedna z najważniejszych zmian miała chronić samo słowo „kalibracja”, używane w branży zbyt swobodnie. Niemiecki instytut DIN opisuje tę zmianę pod względem dokumentów: wydanie z 2017 roku zrezygnowało z „certyfikatu kalibracji” wydawanego przez producenta, ponieważ dotychczasowe certyfikaty fabryczne nie zawierały informacji, które pozwalałyby uznać je za świadectwa z udokumentowaną spójnością pomiarową.

Wynika z tego prosta reguła. Świadectwo wzorcowania zgodne z ISO 6789 powstaje wyłącznie według części drugiej. Według części pierwszej można wystawić jedynie deklarację zgodności, a producent nie może twierdzić, że narzędzie spełnia kryteria części drugiej, ponieważ ta część nie stawia wymagań narzędziu, tylko opisuje procedurę wzorcowania.

Grafika 1. Podsumowanie dwóch części ISO 6789.

Różnice między deklaracją zgodności a świadectwem wzorcowania

Oba dokumenty odpowiadają na inne pytania. Pierwszy rozstrzyga, czy narzędzie spełnia wymagania normy, drugi pokazuje, jak dokładnie to konkretne narzędzie wskazuje moment. Żaden nie zastępuje drugiego.

Deklaracja jest oświadczeniem. Powstaje po badaniach według części pierwszej, a norma określa dla niej wyłącznie wymagania minimalne. Świadectwo wzorcowania jest natomiast zapisem pomiaru: podaje błąd wskazania w kolejnych punktach zakresu oraz niepewność, z jaką ten błąd wyznaczono. Tak opisuje je administracja miar: w świadectwie wzorcowania wykazuje się błąd pomiaru i dokładność jego wyznaczenia. Dzięki temu można ocenić nie tylko, czy narzędzie mieści się w tolerancji, ale też jak pewny jest ten wniosek.

W opisach produktów samo hasło „ISO 6789” niewiele mówi, dlatego trzeba sprawdzić, jaki dokument został dołączony. Stahlwille informuje, że jego klucze i wkrętaki są wzorcowane zgodnie z DIN EN ISO 6789-2 i dostarczane z odpowiednim certyfikatem, a przetworniki firmy wzorcuje własne laboratorium z akredytacją niemieckiej jednostki DAkkS (według wytycznych DKD-R 10-8, dotyczących wzorcowania urządzeń do sprawdzania kluczy, lub normy DIN 51309). Z kart katalogowych serii DREMOMETER firmy Gedore wynika podobny układ: certyfikat zgodny z ISO 6789 z odniesieniem do wzorca krajowego przez laboratorium akredytowane przez DAkkS. Dokument o tej samej nazwie, ale wystawiony bez takiego odniesienia, nie daje już tej samej pewności.

Który dokument pasuje do Twojego systemu jakości?

O wyborze decyduje to, co wpisano w systemie jakości zakładu albo w wymaganiach klienta, a nie sama norma. Gdy wymagana jest udokumentowana spójność pomiarowa, potrzebne jest świadectwo zgodne z częścią drugą. Można je uzyskać, wzorcując narzędzie we własnej metrologii lub zlecając to wyspecjalizowanemu laboratorium.

Jeśli takiego wymogu nie ma, wystarczą kontrole według części pierwszej i deklaracja zgodności. Dlatego dokumentację najlepiej sprawdzić jeszcze przed zakupem. Zwracamy na to uwagę w artykule o doborze klucza dynamometrycznego, gdzie wymieniony został dokument potwierdzający kontrolę parametrów i możliwość późniejszej kalibracji wśród kryteriów wyboru.

Jak rozumieć typ, klasę i odchyłkę w karcie katalogowej?

Karta katalogowa klucza zawiera trzy informacje, które wynikają z normy: typ narzędzia, jego klasę i dopuszczalną odchyłkę. Każda z nich mówi coś innego o tym, jak narzędzie zachowa się podczas wzorcowania i w pracy.

Norma dzieli narzędzia na dwa typy. Typ I to narzędzia wskazujące, które pokazują przykładany moment na bieżąco, na skali, tarczy lub wyświetlaczu. Zwykle są to klucze belkowe, zegarowe i elektroniczne. Typ II to narzędzia nastawne: użytkownik ustawia wartość, a narzędzie sygnalizuje jej osiągnięcie klikiem, ugięciem ramienia lub poślizgiem sprzęgła. Tak działają klucze klikowe, łamane i ze sprzęgłem ślizgowym. Rodzaje narzędzi i ich zastosowania omawiamy szerzej w artykule o narzędziach dynamometrycznych.

Każdy typ dzieli się na klasy oznaczane literami. Klasa wynika z konstrukcji i sposobu nastawiania narzędzia, a od niej zależy między innymi, w jakich punktach zakresu narzędzie się bada. W kartach katalogowych spotkasz zapisy w rodzaju „typ II, klasa A”. Tak producenci opisują na przykład klucze klikowe z regulowaną nastawą i skalą, jak seria DREMOMETER firmy Gedore.

Grafika 2. Narzędzia wskazujące i nastawne.

Trzecia informacja to dopuszczalna odchyłka, czyli największy błąd, jaki może mieć narzędzie. W ofercie najczęściej spotkasz ±4% dla kluczy mechanicznych, ±6% dla mechanicznych wkrętaków i ±1–2% dla narzędzi elektronicznych. Część producentów deklaruje dokładność lepszą, niż wymaga norma: Gedore podaje dla wspomnianej serii ±3 %. Sprawdź jednak, do czego producent odnosi tę wartość (czy do wartości nastawionej czy do całego zakresu, bo od tego zależy, jak duży błąd narzędzie dopuszcza przy niskich nastawach). Porównanie obu grup kluczy znajdziesz w artykule o kluczu elektronicznym i mechanicznym.

Gdzie laboratorium sprawdza klucz?

Wzorcowanie nie polega na jednym pomiarze. W przypadku kluczy typu I oraz części klas typu II, w tym kluczy klikowych z regulowaną nastawą i skalą (typ II, klasa A), pomiary wykonuje się w trzech punktach: przy najniższej wartości zakresu, przy 60 % i przy 100 % wartości maksymalnej. W każdym punkcie laboratorium wykonuje po pięć odczytów. Najniższa wartość zakresu wynosi zwykle około 20 % wartości maksymalnej.

Od wydania z 2017 roku zakres roboczy narzędzia zaczyna się od najniższej oznaczonej wartości i od niej liczy się również wzorcowanie. Dlatego klucz o zakresie 20–100 N·m nie nadaje się do dokręcania z momentem 15 N·m. Po pracy natomiast cofa się jego nastawę do najniższej wartości na skali, a nie poniżej niej, o czym piszemy w artykule o przechowywaniu narzędzi dynamometrycznych.

Wzorcowanie, regulacja, legalizacja: trzy pojęcia, których nie należy mylić

W rozmowach o kluczach dynamometrycznych te trzy słowa bywają używane zamiennie, choć oznaczają zupełnie różne czynności. Pomyłka ma znaczenie, bo od niej zależy, jaki dokument otrzymasz i co potwierdza.

Regulacja jest osobną czynnością. Leksykon terminów metrologicznych firmy Radwag opisuje adiustację jako zbiór czynności, w wyniku których przyrząd zaczyna działać zgodnie z przeznaczeniem, a Główny Urząd Miar (GUM) wykazuje ją w swoim wykazie usług jako dodatek do wzorcowania. W naszym serwisie i kalibracji narzędzi dynamometrycznych wygląda to podobnie: gdy błąd przekracza wartości dopuszczalne, próbujemy wyregulować mechanizm, a jeśli się nie da, klient dostaje certyfikat z wykazanymi błędami i zalecenia dalszego postępowania. Dlatego należy prosić o wyniki sprzed regulacji, bo pokazują, jak narzędzie zachowywało się w eksploatacji.

Legalizacja należy do innego porządku. Podlegają jej przyrządy wymienione w rozporządzeniu ministra, stosowane między innymi w ochronie zdrowia, w obrocie lub przy pobieraniu należności, a typowym przykładem są wagi. Dowodem legalizacji jest świadectwo albo cecha na przyrządzie, która potwierdza spełnienie wymagań, ale nie podaje błędu pomiaru. W przypadku narzędzi dynamometrycznych mówi się więc o wzorcowaniu: oferują je laboratoria, a w państwowym instytucie metrologicznym wzorcuje się klucze referencyjne.

Termin kolejnego wzorcowania ustala użytkownik

ISO 6789 wskazuje domyślny odstęp między wzorcowaniami: 12 miesięcy albo 5000 cykli, zależnie od tego, co nastąpi wcześniej. Ostateczny termin ustala jednak użytkownik. Cykl oznacza jedną aktywację mechanizmu klucza po osiągnięciu ustawionego momentu, a w kluczach elektronicznych można zwykle ustawić przypomnienie po upływie któregoś z tych limitów.

Wartość domyślna nie pasuje do każdego zakładu i norma to uwzględnia, przerzucając odpowiedzialność za ocenę ryzyka na użytkownika. Brodey wylicza, że na linii montażowej, gdzie dziennie powstają tysiące wyrobów, limit 5000 cykli oznaczałby kontrolę każdego narzędzia kilka razy w tygodniu, a nawet w ciągu dnia. Jednocześnie dobre narzędzia, o które się dba, potrafią utrzymać nastawę nawet przez 25 000 cykli. W utrzymaniu ruchu ryzyko jest odwrotne: rzadko używany klucz nie wyczerpie limitu cykli, a zdarza się, że w ogóle nie figuruje w ewidencji wyposażenia pomiarowego. Użytkownik powinien więc obserwować zachowanie narzędzi i uzasadnić własny odstęp, krótszy tam, gdzie połączenia są krytyczne dla bezpieczeństwa albo nadmierny moment uszkadza element.

Administracja miar wyjaśnia, że nie ma obligatoryjnych wymagań co do okresu ważności wzorcowania, a decyduje o nim użytkownik przyrządu. Pomocne są wytyczne ILAC-G24, czyli dokument Międzynarodowej Współpracy w Dziedzinie Akredytacji Laboratoriów (ILAC), wydawany też jako OIML D 10 przez Międzynarodową Organizację Metrologii Prawnej. Opisuje on kilka metod przeglądu i odstępów, w tym metodę schodkową: odstęp wydłuża się, gdy kolejne wzorcowania mieszczą się w tolerancji, a skraca, gdy narzędzie z niej wychodzi. Własny termin wyznacza się, biorąc pod uwagę:

• intensywność użycia, czyli liczbę dokręceń w ciągu zmiany lub roku,
• wagę połączeń dla których narzędzie jest stosowane,
• warunki pracy i przechowywania, w tym upadki i przeciążenia,
• wyniki poprzednich wzorcowań, zwłaszcza to, czy narzędzie utrzymywało wymaganą tolerancję, czy konieczne były regulacje.

Nowy klucz też ma swój termin. Jeśli narzędzie trafia do użytku ponad 12 miesięcy po dacie deklaracji zgodności, potwierdzenie jego zgodności należy już do użytkownika. Jak sprawdzić klucz po dłuższym przechowywaniu i po upadku, opisaliśmy w artykule o przechowywaniu narzędzi dynamometrycznych.

Spójność pomiarowa, czyli skąd wiadomo, że wzorzec jest wiarygodny

Wynik wzorcowania klucza jest wiarygodny wtedy, gdy da się go prześledzić do wzorców państwowych przez nieprzerwany łańcuch wzorcowań. Ta właściwość nazywa się spójnością pomiarową: wynik pomiaru można powiązać z odniesieniem przez udokumentowany łańcuch wzorcowań, z których każde wnosi swój udział do niepewności. Definicję przytacza Polskie Centrum Akredytacji w polityce dotyczącej spójności pomiarowej.

W praktyce łańcuch wygląda następująco. Klucz użytkownika jest wzorcowany na stanowisku laboratorium. Wzorzec odniesienia tego stanowiska wzorcuje się natomiast w państwowym instytucie metrologicznym albo w akredytowanym laboratorium wzorcującym. W Polsce rolę państwowego instytutu pełni Główny Urząd Miar, który wzorcuje między innymi referencyjne (transferowe) klucze dynamometryczne w zakresie 50–1000 N·m z niepewnością rozszerzoną 0,1 %.

Stan na 29 października 2026 r. Zakres i niepewność podano według wykazu usług GUM, a dostępność usług i warunki ich świadczenia mogą się zmieniać.

Grafika 3. Łańcuch spójności pomiarowej od wzorców państwowych do klucza w zakładzie.

Polskie Centrum Akredytacji uznaje za wystarczający dowód spójności świadectwo wydane przez akredytowane laboratorium wzorcujące, o ile zawiera on symbol akredytacji. Akredytacja oznacza formalne potwierdzenie kompetencji laboratorium według normy PN-EN ISO/IEC 17025, czyli ogólnych wymagań dla laboratoriów badawczych i wzorcujących. Metody wzorcowania opisują natomiast wytyczne metrologiczne: europejski przewodnik EURAMET cg-14, dotyczący statycznych przyrządów do pomiaru momentu, oraz niemiecki dokument DKD-R 10-8 Niemieckiej Służby Wzorcowania (DKD, niem. Deutscher Kalibrierdienst).

Stan na 29 października 2026 r.

Własne wzorcowanie w zakładzie jest możliwe, ale wymaga tego samego fundamentu. Polskie Centrum Akredytacji opisuje to dla wzorcowań wewnętrznych: metody muszą być udokumentowane, kompetencje personelu potwierdzone, wzorce wzorcowane w laboratoriach zapewniających spójność, a niepewność oceniona według dokumentu EA-4/02, czyli wytycznych Europejskiej Współpracy w dziedzinie Akredytacji (EA) o ocenie niepewności pomiaru przy wzorcowaniu. To dobry punkt odniesienia także dla zakładów przemysłowych, zwłaszcza że założony rachunek niepewności według części drugiej normy może skłonić firmy do modernizacji własnych stanowisk albo do zlecania wzorcowań na zewnątrz.

Poza ISO 6789: narzędzia z napędem i normy systemów jakości

ISO 6789 kończy się tam, gdzie zaczyna się napęd, a systemy zarządzania jakością stawiają własne wymagania wszystkim narzędziom pomiarowym.

Zakrętarki elektryczne, akumulatorowe i pneumatyczne mają wytyczne producentów, a laboratoryjną metodę badania ich właściwości opisuje norma ISO 5393:2017 o narzędziach rotacyjnych do łączników gwintowanych. Dotyczy narzędzi o dowolnym źródle zasilania i zakresie od 0,5 do 2000 N·m. Nie obejmuje kluczy udarowych, impulsowych ani z grzechotką. ISO potwierdziło jej aktualność w 2023 roku. Częstotliwość kontroli takich narzędzi zależy od zaleceń producenta, a między wzorcowaniami można sprawdzać ich pracę na testerach narzędzi dynamometrycznych. W naszym serwisie kalibrujemy między innymi zakrętarki elektryczne i klucze hydrauliczne do 30 000 N·m.

Wymagania dla narzędzi pomiarowych wynikają też z norm systemów jakości. Organizacja ISO opublikowała 16 września 2026 roku nowe wydanie ISO 9001, które zastępuje wydanie z 2015 roku. Zakłady certyfikowane na zmianę mają 36 miesięcy, do 15 września 2029 roku, a certyfikaty wystawione według wydania z 2015 roku pozostają w tym czasie ważne. Należy ustalić, jak nowe wydanie formułuje wymagania dotyczące zasobów do monitorowania i pomiarów. Na ich podstawie ocenia się, jakiego dokumentu potrzebuje narzędzie pomiarowe. Branże z własnymi dodatkami do ISO 9001, na przykład motoryzacja z normą IATF 16949 opracowaną przez International Automotive Task Force (IATF), mogą stawiać wymagania dodatkowe, dlatego najlepiej zapytać o nie klienta lub jednostkę certyfikującą.

Stan na 29 października 2026 r.

Sześć pytań do dostawcy

Zanim uznasz dokument dołączony do klucza za wystarczający, zadaj dostawcy kilka pytań. Odpowiedzi pokażą, z czym naprawdę masz do czynienia:

1. Czy dołączono deklarację zgodności (część pierwsza normy), czy świadectwo wzorcowania (część druga)?
2. Jaki typ i klasę ma narzędzie, jaka jest deklarowana odchyłka i do czego ją odniesiono?
3. Czy dokument podaje wyniki w poszczególnych punktach zakresu oraz niepewność rozszerzoną?
4. Czy świadectwo zawiera symbol akredytacji albo opis odniesienia do wzorców państwowych?
5. Czy dokument posiada numer fabryczny narzędzia i datę wzorcowania?
6. Dla jakiego kierunku pracy wykonano wzorcowanie: tylko dla dokręcania w prawo czy także w lewo?

Jeśli nie masz pewności, który dokument potrzebny jest w Twoim zakładzie, możesz napisać lub zadzwonić do naszych doradców. Każde zapytanie analizujemy indywidualnie i dobieramy narzędzie z dokumentacją odpowiednią do wymagań Twojego systemu jakości.

Gdy narzędzie wymaga wzorcowania, możesz zlecić je nam. W ramach serwisu i kalibracji obsługujemy ręczne klucze dynamometryczne do 3000 N·m, a orientacyjną wycenę policzysz w kalkulatorze na stronie usługi. Narzędzia używane tylko kilka razy w roku, zwłaszcza o dużym momencie, możesz też wypożyczyć na czas konkretnej pracy.

Źródła

• Atlas Copco Industrial Technique AB. (2025). STpad – ISO 6789-2:2017 parameters. Dostęp online: atlascopco.com.
• Brodey, N. (2017). Understanding ISO 6789 – The New Standard for Hand Torque Tools. Dostęp online: com.
• Brodey, N. (2017). Understanding ISO 6789 – Hand Torque Tool Manufacturers. Dostęp online: com.
• Brodey, N. (2017). Understanding ISO 6789 – Industrial Users. Dostęp online: com.
• Deutsche Akkreditierungsstelle GmbH. (2025). Accreditation certificate D-K-15107-01-00, STAHLWILLE Eduard Wille GmbH (translation). Dostęp online: de.
• DIN Deutsches Institut für Normung. (2017). DIN EN ISO 6789-1:2017. Schraubwerkzeuge – Handbetätigte Drehmoment-Schraubwerkzeuge – Teil 1. Dostęp online: de.
• (2025). Revision of the EURAMET Calibration Guide No. 14 „Guidelines on the Calibration of Static Torque Measuring Devices”. Dostęp online: euramet.org.
• Główny Urząd Miar. (b.d.). Klucze dynamometryczne referenyjne (transferowe). Dostęp online: gov.pl.
• Hoffmann Group. (b.d.). Klucz dynamometryczny DREMOMETER DX A+S 3/4″ 520–1000 Nm. Dostęp online: hoffmann-group.com.
• International Organization for Standardization. (2017). ISO 5393:2017. Rotary tools for threaded fasteners – Performance test method. Dostęp online: org.
• International Organization for Standardization. (2017). ISO 6789-1:2017. Assembly tools for screws and nuts – Hand torque tools – Part 1: Requirements and methods for design conformance testing and quality conformance testing: minimum requirements for declaration of conformance. Dostęp online: org.
• International Organization for Standardization. (2017). ISO 6789-2:2017. Assembly tools for screws and nuts – Hand torque tools – Part 2: Requirements for calibration and determination of measurement uncertainty. Dostęp online: org.
• International Organization for Standardization. (2026). ISO launches update to world's most widely used quality management standard for a new era of business. Dostęp online: org.
• International Organization of Legal Metrology. (2022). Guidelines for the determination of recalibration intervals of measuring equipment (OIML D 10). Dostęp online: org.
• (2026). Ustawa o normalizacji, art. 5 (stan prawny aktualny na dzień 8 lipca 2026 r.). Dostęp online: lexlege.pl.
• Okręgowy Urząd Miar w Poznaniu. (b.d.). FAQ. Dostęp online: gum.gov.pl.
• Polskie Centrum Akredytacji. (2025). PCA DA-06. Polityka dotycząca spójności pomiarowej wyników pomiarów (wydanie 9). Dostęp online: gov.pl.
• Polskie Centrum Akredytacji. (2025). Zakres akredytacji laboratorium wzorcującego nr AP 199 (wydanie 6). Dostęp online: gov.pl.
• RADWAG Wagi Elektroniczne. (2023). Leksykon podstawowych terminów metrologicznych. Dostęp online: com.
• Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. (2016). Ustawa z dnia 12 września 2002 r. o normalizacji (tekst jednolity). Dostęp online: gov.pl.
• STAHLWILLE Eduard Wille GmbH & Co. KG. (b.d.). Calibration system complete – 96521077. Dostęp online: com.
• STAHLWILLE Eduard Wille GmbH & Co. KG. (b.d.). Friction gauge – 50240015. Dostęp online: com.
• TÜV SÜD. (2026). ISO 9001:2026: An overview of the new revision. Dostęp online: com.

O autorze

Robert Wiewiórski

Właściciel Poltorque / TorqueShop | Ekspert ds. narzędzi dynamometrycznych

Specjalista w zakresie narzędzi dynamometrycznych, pomiaru momentu obrotowego, kalibracji i serwisowania urządzeń. Dzieli się praktyczną wiedzą, pomagając dobrać odpowiednie narzędzia, prawidłowo z nich korzystać i utrzymywać ich dokładność. W swoich artykułach wyjaśnia zagadnienia techniczne w przystępny sposób, łącząc wiedzę branżową z praktycznymi wskazówkami.

Zobacz wszystkie artykuły autora →

Potrzebujesz pomocy w doborze narzędzi dynamometrycznych?

Skonsultuj się z ekspertem TorqueShop.

+48 514 864 688 robert.wiewiorski@poltorque.com