Jak przechowywać narzędzia dynamometryczne, żeby nie traciły dokładności?

Narzędzie dynamometryczne jest przyrządem pomiarowym. Jego dokładność zależy od sposobu pracy, ale też od tego, w jakich warunkach jest przechowywany między kolejnymi zadaniami. Norma ISO 6789-2, według której kalibruje się ręczne klucze i wkrętaki dynamometryczne, wymienia warunki przechowywania wśród czynników, od których zależy długość okresu między kalibracjami. Narzędzie trzymane w złych warunkach trzeba po prostu częściej sprawdzać.

Najważniejsze zasady przechowywania:

• klucz z mechanizmem sprężynowym odkładaj z nastawą cofniętą do najniższej wartości na skali, nigdy poniżej niej i nigdy do zera,
• przed odłożeniem oczyść narzędzie ze smaru i oleju, zdejmij nasadki i włóż je do walizki,
• trzymaj narzędzie w suchym pomieszczeniu o stabilnej temperaturze, z dala od grzejników i słońca, a narzędzia elektroniczne także z dala od magnesów,
• z narzędzi elektronicznych przed dłuższym postojem wyjmij baterie,
• po kilku miesiącach przerwy obejrzyj narzędzie, wykonaj kilka próbnych wyzwoleń i sprawdź termin kalibracji.

Poniżej wyjaśniam, skąd biorą się te zasady i czym różni się przechowywanie poszczególnych rodzajów narzędzi dynamometrycznych.

Dlaczego klucz sprężynowy odkłada się z cofniętą nastawą?

W kluczach klikowych, łamanych i ze sprzęgłem ślizgowym o momencie wyzwolenia decyduje sprężyna, która dociska elementy mechanizmu. Obracając rękojeść, zwiększasz jej ugięcie. Im wyższa nastawa, tym mocniej sprężyna jest ściśnięta.

Sprężyna pozostawiona na długo pod dużym naciskiem stopniowo traci sprężystość. Klucz zaczyna wtedy wyzwalać przy momencie niższym niż ustawiony na skali. Połączenie zostaje dokręcone słabiej, niż wymaga dokumentacja, a klucz daje przy tym zupełnie normalny sygnał kliknięcia. Użytkownik nie ma więc sposobu, żeby zauważyć problem podczas pracy.

Dlatego po zakończeniu pracy ustaw na skali najniższą wartość z zakresu danego modelu. W kluczu 20–100 Nm będzie to 20 Nm, a w kluczu 60–300 Nm będzie to 60 Nm. U większości producentów dolna granica skali wynosi około 20% maksymalnego momentu klucza.

Czy nastawę można cofnąć do zera?

Wielu użytkowników kręci rękojeść aż do oporu, poniżej skali, bo uważa, że całkowicie rozprężona sprężyna jest najbezpieczniejsza. Producenci zalecają coś innego. Brytyjski producent kluczy dynamometrycznych Norbar wprost odradza schodzenie poniżej najniższego oznaczenia na skali i ustawianie klucza na zero, bo może to zaburzyć jego kalibrację. Poniżej zakresu sprężyna traci wstępne napięcie, a elementy mechanizmu wyzwalającego mogą przesunąć się względem siebie.

Najniższa wartość skali łączy dwie zalety: sprężyna jest odciążona, a mechanizm zachowuje stabilne położenie. Jeśli instrukcja Twojego klucza podaje inną procedurę, stosuj się do instrukcji, bo producent zna konstrukcję swojego mechanizmu.

Czy klucz trzeba luzować po każdym dokręceniu?

Norbar podaje, że okazjonalny użytkownik powinien cofać nastawę po każdej pracy. Przy kluczach używanych wiele razy dziennie, np. na linii montażowej albo w warsztacie, pozostawienie nastawy między kolejnymi dokręceniami nie uszkadza kluczy tego producenta. Ten sam producent zwraca uwagę, że na moment przyłożony do śruby dużo bardziej wpływa sposób obchodzenia się z kluczem niż to, czy był zluzowany.

W praktyce zalecamy prostą zasadę: klucz używany codziennie luzuj na koniec zmiany i przed każdą dłuższą przerwą. Klucz stosowany kilka razy w roku, np. przy przeglądzie maszyny albo sezonowej wymianie kół, luzuj od razu po pracy, bo przeleży tak tygodnie lub miesiące. Sprawdź za każdym razem jakie wytyczne podaje producent  kieruj się jego  instrukcją.

Jeśli klucz ma przechodzić przez ręce wielu osób i trudno dopilnować luzowania, warto rozważyć model z mechanizmem prętowym, opisany w kolejnej sekcji. Oba rozwiązania znajdziesz wśród kluczy dynamometrycznych mechanicznych. Ustawianie momentu, technikę pracy i najczęstsze błędy przy dokręcaniu opisaliśmy w artykule Jak dokręcać śruby kluczem dynamometrycznym.

Jak przechowywać inne narzędzia dynamometryczne?

Zasada cofania nastawy dotyczy narzędzi, w których moment wyznacza napięta sprężyna. Inne konstrukcje wymagają innej opieki.

• Klucze z mechanizmem prętowym. W kluczach Stahlwille MANOSKOP 730 mechanizm wyzwalający działa na elastycznym pręcie zamiast sprężyny śrubowej. Pręt pozostaje nienaprężony, dopóki nie dokręcasz śruby, dlatego producent nie wymaga cofania nastawy po pracy. Takie klucze nadal potrzebują czystości, walizki i regularnej kalibracji.
• Klucze i wkrętaki elektroniczne. Moment mierzy w nich czujnik tensometryczny, więc nie ma sprężyny do luzowania. O trwałości decyduje tu elektronika. Przed odłożeniem wyłącz urządzenie i zgraj zapisane wyniki do systemu. Jeśli narzędzie ma leżeć dłużej, wyjmij baterie, bo wyciek elektrolitu niszczy styki i elektronikę. Instrukcje kluczy elektronicznych zalecają też trzymanie ich z dala od namagnesowanych przedmiotów, pyłu i piasku. Producenci podają osobne zakresy temperatur pracy i przechowywania. Najpopularniejszy  zakres pracy wynosi 5–42°C, a zakres przechowywania od −20 do +50°C. Warto sprawdzić te wartości dla swojego modelu. Różnice konstrukcyjne między obiema grupami opisaliśmy w artykule Klucz dynamometryczny elektroniczny czy mechaniczny, a przegląd modeli znajdziesz w kategorii klucze dynamometryczne elektroniczne.
• Klucze i wkrętaki bez skali, nastawiane testerem. Te narzędzia pozostają ustawione na moment roboczy, ponieważ każda zmiana nastawy wymaga ponownej regulacji na testerze. Pamiętać należy że klucze produkcyjne nastawie na jeden stały moment powinny być regularnie kontrolowane na testerze narzędzi dynamometrycznych, aby upewnić się co do poprawności uzyskiwanych wyników pomiarowych.
• Wkrętaki mechaniczne ze skalą. Wkrętaki dynamometryczne z regulowaną nastawą mają sprężynę, więc stosuj do nich tę samą zasadę co do kluczy sprężynowych, o ile instrukcja nie podaje innej.
• Testery narzędzi dynamometrycznych. Tester służy do sprawdzania innych narzędzi, więc jego dokładność wpływa na wszystkie klucze, które przez niego przechodzą. Przechowuj go w walizce, w stałym miejscu, z tymi samymi środkami ostrożności co elektronikę. Testery narzędzi dynamometrycznych również wymagają okresowej kalibracji,
• Zakrętarki akumulatorowe. Akumulator litowo-jonowy odłącz od narzędzia i przechowuj częściowo naładowany. Producenci najczęściej zalecają 30–50%, a dokładną wartość podaje instrukcja. Co kilka miesięcy sprawdź poziom naładowania.

Wytyczne dla przechowywania dla różnych typów narzędzi dynamometrycznych

Gdzie przechowywać narzędzia dynamometryczne?

Zanim narzędzie trafi na miejsce, wyczyść je suchą, niestrzępiącą się szmatką. Szczególnie usuń resztki smarów i olejów. Mogą one odkształcać elementy z tworzywa, a śliska rękojeść utrudnia pewny chwyt przy następnej pracy. Nie zanurzaj klucza w rozpuszczalniku ani w myjce, bo płyn może wypłukać smar z mechanizmu. Jeśli posiadasz walizkę do przechowywania z wypełnieniem piankowym, to zdejmij nasadki i końcówki, żeby narzędzie leżało dokładnie w swoim gnieździe.

Najlepszym miejscem jest fabryczna walizka lub etui. Klucz leży w wyprofilowanym gnieździe, nie przesuwa się i jest osłonięty przed uderzeniami i kurzem. Narzędzie wrzucone luzem do skrzynki lub szuflady obija się o inne narzędzia, a uderzenia w grzechotkę, skalę lub wyświetlacz wpływają na jego działanie. Walizkę trzymaj w pozycji poziomej i nie kładź na niej ciężkich przedmiotów.

Pomieszczenie powinno spełniać kilka warunków:

• Wilgoć powoduje korozję zabieraka, grzechotki i elementów mechanizmu, a w narzędziach elektronicznych także styków baterii.
• Stabilna temperatura. Trzymaj narzędzia z dala od grzejników, pieców, okien z nasłonecznieniem i stanowisk spawalniczych.
• Z dala od magnesów. Dotyczy to narzędzi elektronicznych. Częstą przyczyną problemów są listwy magnetyczne na ścianie nad stołem warsztatowym i magnetyczne podstawki.
• Stałe miejsce. W zakładzie każde narzędzie powinno mieć swoje miejsce, numer ewidencyjny i przypisaną datę następnej kalibracji. Kopia certyfikatu kalibracji przechowywana razem z narzędziem przydaje się podczas audytów.

Nieogrzewany garaż, kontener na budowie albo hala zimą to miejsca, w których na zimnym metalu skrapla się wilgoć. Jeśli nie masz innego miejsca, używaj szczelnej walizki i włóż do niej saszetkę pochłaniacza wilgoci, np. żelu krzemionkowego, którą co jakiś czas wymieniasz. Po wniesieniu zimnego narzędzia do ciepłego pomieszczenia na jego powierzchni osiada para wodna. Zostaw je wtedy w otwartej walizce, aż całkowicie wyschnie, i dopiero potem walizkę zamknij.

Jak przewozić narzędzia dynamometryczne?

Podczas transportu obowiązują te same zasady co w szafie narzędziowej. Klucz sprężynowy przewoź z cofniętą nastawą, zawsze w walizce. Walizkę zabezpiecz przed przesuwaniem i wożeniem jej razem z ciężkimi narzędziami, które mogą na nią spaść przy hamowaniu.

Samochód serwisowy źle nadaje się do przechowywania narzędzi na noc albo na weekend. Wnętrze nagrzanego słońcem auta może mieć ponad 60°C, co przekracza zakres przechowywania podawany dla wielu kluczy elektronicznych. Zimą narzędzie wyjęte z wychłodzonego auta szybko pokrywa się wilgocią w ciepłym pomieszczeniu. Jeśli narzędzia muszą zostać w aucie, wybierz miejsce osłonięte od słońca i wyjmij baterie z urządzeń elektronicznych.

Co zrobić z narzędziem po dłuższym przechowywaniu?

Narzędzie, które przeleżało kilka tygodni lub miesięcy, przed pierwszym dokręceniem wymaga krótkiego przygotowania:

1. Obejrzyj narzędzie. Sprawdź, czy grzechotka pracuje płynnie i nie ma luzu, czy skala jest czytelna, czy na zabieraku nie pojawiła się korozja i czy rękojeść nie jest pęknięta. W narzędziach elektronicznych sprawdź wyświetlacz i styki baterii.
2. Wykonaj kilka próbnych wyzwoleń. Ustaw niską lub średnią wartość i wyzwól klucz kilka razy, najlepiej około pięciu. Smar rozprowadza się wtedy w mechanizmie, a mechanizm wraca do normalnej pracy.
3. Sprawdź narzędzie na testerze. Przed dokręcaniem połączeń krytycznych porównaj wskazania na testerze narzędzi dynamometrycznych. Taka kontrola nie zastępuje kalibracji, ale szybko pokazuje, czy klucz zachowuje wymaganą tolerancję.
4. Sprawdź termin kalibracji. Jeśli użytkownik nie prowadzi własnej procedury nadzoru nad narzędziami, norma ISO 6789-2 przyjmuje domyślny interwał 12 miesięcy lub 5000 cykli, zależnie od tego, co nastąpi wcześniej. Klucz odłożony po użyciu ma już ten okres rozpoczęty. Jeśli narzędzie leży w trudnych warunkach, warto skrócić ten okres, bo norma wprost wymienia warunki przechowywania wśród kryteriów doboru interwału.
5. Po upadku zleć kalibrację. Według ISO 6789-2 narzędzie trzeba skalibrować po przeciążeniu, po naprawie i po każdym niewłaściwym obchodzeniu się z nim, które mogło wpłynąć na jego działanie. Upadek walizki z regału albo klucza z wysokości to właśnie taka sytuacja, nawet jeśli z zewnątrz nie widać uszkodzeń.

Jeśli termin minął albo narzędzie budzi wątpliwości, zleć kalibrację przed dalszą pracą. Po kalibracji otrzymasz certyfikat, który potwierdza stan narzędzia.

Jeżeli używasz narzędzia dynamometrycznego tylko kilka razy w roku - dotyczy to zwłaszcza narzędzi o dużym momencie, np. zakrętarki czy klucze hydrauliczne, warto rozważyć wypożyczenie narzędzia na czas konkretnej pracy, pozwala to uniknąć ponoszenia kosztów przechowywania i okresowej kalibracj.