Przejdź do głównej treści
Otwórz wyszukiwarkę
Szukaj
Zamknij wyszukiwarkę Wyczyść Szukaj
Produkty w koszyku: 0. Zobacz szczegóły
Twój koszyk jest pusty
polski zł

Moment obrotowy – co oznaczają niutonometry i jak obliczyć właściwą wartość?

Moment obrotowy – co oznaczają niutonometry i jak obliczyć właściwą wartość?

Niutonometr (Nm) widnieje w każdej instrukcji serwisowej, karcie katalogowej i na skali klucza dynamometrycznego – ale co ta wartość oznacza w praktyce, gdy trzymasz narzędzie w dłoni? Zrozumienie zależności między siłą a ramieniem dźwigni pozwala nie tylko świadomie dobierać sprzęt, lecz także unikać kosztownych błędów montażowych. W tym artykule tłumaczymy, czym jest moment obrotowy, pokazujemy wzory do jego obliczania i podpowiadamy, jak wyznaczyć właściwą wartość dla konkretnego połączenia śrubowego.

Moment obrotowy w narzędziu dynamometrycznym w skrócie

Moment obrotowy, czyli moment siły, opisuje skręcające działanie siły i jest iloczynem tej siły oraz długości ramienia, na którym ona działa. W układzie SI wyraża się go w niutonometrach (N·m). Narzędzie dynamometryczne pozwala przyłożyć lub zmierzyć moment o zadanej wartości, ale o trwałości połączenia śrubowego decyduje siła, z jaką śruba ściska łączone elementy. Nazywamy ją siłą napięcia wstępnego, a moment jest jej pośrednią miarą.

Siła razy ramię: skąd bierze się moment na kluczu

Moment równa się sile pomnożonej przez ramię, czyli odległość od osi śruby do miejsca przyłożenia siły, liczoną prostopadle do jej kierunku. Siła 250 N na ramieniu 0,4 m daje 100 N·m. Ten sam moment uzyskasz siłą 500 N na ramieniu 0,2 m, dlatego narzędzia przeznaczone na wysokie momenty są tak długie – im większy moment, tym dłuższa dźwignia lub większy wysiłek.

Schematy momentu obrotowego

Grafika 1. Schematy momentu obrotowego.

W narzędziach dynamometrycznych ramię jest ściśle określone. Klucz kalibruje się, przykładając siłę w jednym miejscu rękojeści, w tak zwanym punkcie reakcyjnym, i w tym samym miejscu trzeba go trzymać podczas pracy. Gdy producent go nie oznaczył, przyjmuje się środek rękojeści. Chwyt bliżej grzechotki/ zabieraka nasadek skraca ramię, chwyt dalej je wydłuża, a razem z nim zmienia się moment. Więcej szczegółów dotyczących chwytu i płynnego prowadzenia klucza znajdziesz w poradniku o dokręcaniu śrub kluczem dynamometrycznym.

O osiągnięciu zadanego momentu narzędzie informuje na kilka sposobów. W kluczu klikowym decyduje o tym naciągnięta sprężyna albo sprężysty pręt. W elektronicznym narzędziu decyduje natomiast tensometr, czyli czujnik odkształcenia, który zamienia sygnał elektryczny z czujnika tensometrycznego klucza na odczyt momentu podany na wyświetlaczu. Przegląd konstrukcji znajdziesz w artykule o rodzajach narzędzi dynamometrycznych.

Niutonometry, funtostopy i kilogramometry

Podstawową jednostką momentu w układzie SI jest niutonometr, zapisywany N·m, a w praktyce warsztatowej najczęściej po prostu Nm. Ma ten sam wymiar co dżul, ale według Międzynarodowego Biura Miar (BIPM) w dżulach nie podaje się momentu obrotowego, aby nie pomylić go z energią.

Na skalach kluczy spotkasz też jednostki spoza SI, np. funtostopa (lbf·ft), czyli moment siły jednego funta działającej na ramieniu o długości jednej stopy. Kilogramometr (kgf·m) występuje natomiast w starszej dokumentacji technicznej. Wiele kluczy ma skalę podwójną, więc przy nastawie warto sprawdzić, w której jednostce odczytujesz wartość.

Jednostka

Zapis

1 jednostka w N·m

1 N·m w tej jednostce

niutonometr

N·m

1

1

funtostopa (funt-siła razy stopa)

lbf·ft

1,3558

0,7376

funt-siła razy cal

lbf·in

0,1130

8,851

kilogramometr (kilogram-siła razy metr)

kgf·m

9,807

0,1020

kilogram-siła razy centymetr

kgf·cm

0,09807

10,20

Pomyłka w jednostce bywa kosztowna: nastawa 100 na skali w ft.lb (funtostopach) daje na śrubie prawie 136 N·m, czyli o ponad jedną trzecią więcej, niż zamierzano. Przeliczenie warto momentu siły należy wykonać przed pracą i upewnić się, że dokumentacja połączenia podaje moment w tej samej jednostce, w której ustawiasz klucz.

Dokąd trafia moment w połączeniu śrubowym?

Gdy dokręcasz śrubę, moment nie zamienia się w całości w docisk. Według wzoru znanego z podstaw konstrukcji maszyn moment dokręcający musi pokonać dwa opory: tarcie w gwincie oraz tarcie na powierzchni oporowej pod łbem lub nakrętką. Dopiero to, co zostaje, rozciąga śrubę i wytwarza siłę napięcia wstępnego, czyli napięcie osiowe, które ściska łączone elementy.

Proporcje zależą od połączenia, ale rząd wielkości zaskakuje. Według laboratorium dokręcania Atlas Copco około 90% przyłożonego momentu idzie na pokonanie tarcia, a pozostałe 10% wytwarza siłę docisku i sprężyście wydłuża śrubę. Inni autorzy rozbijają to dokładniej: około połowy momentu pochłania tarcie pod łbem lub nakrętką, 35–40% tarcie w gwincie, a na napięcie śruby zostaje 10–15%. Z momentu 100 N·m na napięcie śruby przypada więc zaledwie 10–15 N·m.

Orientacyjny podział momentu 100 N·m

Grafika 2. Orientacyjny podział momentu 100 N·m w typowym połączeniu śrubowym.

Zależność między momentem a siłą w śrubie opisuje uproszczony wzór, w którym K to współczynnik nakrętki, a d średnica nominalna śruby:

T oznacza tu moment dokręcania, a F siłę napięcia wstępnego. Współczynnik K zbiera w jednej liczbie wszystkie możliwe do wystąpienia skutki tarcia. Dla suchej, niesmarowanej stali wynosi on około 0,20, po naoliwieniu około 0,15, a ze specjalistycznym smarem może spaść nawet do 0,10. Ta sama śruba dokręcona tym samym momentem, ale ze smarem dającym K = 0,10 zamiast 0,20, jest więc napięta dwa razy mocniej.

Ten sam moment a inna siła w śrubie

Skoro tarcie pochłania większość momentu, każda jego zmiana przekłada się na siłę w śrubie. Pokazują to polskie badania. Według analizy Jana Ciecieląga z Politechniki Radomskiej zmiana współczynnika tarcia może kilkakrotnie zmienić siłę osiową przy stałym momencie dokręcania. W doświadczeniu na śrubach M27×1,5 pokrycie fosforanowe z tektylem zwiększyło siłę osiową względem śrub gołych i niesmarowanych o 30% przy momencie 250 N·m i o 56% przy 1500 N·m.

Kierunek zmiany zależy od rodzaju powłoki. Leszek Gardyński i Aleksander Nieoczym z Politechniki Lubelskiej wskazują, że moment potrzebny do uzyskania zadanej siły osiowej nie jest stały: zależy od smarowania i powłoki ochronnej. Smar zmniejsza ten moment i stabilizuje tarcie, natomiast część powłok ochronnych go podnosi (w ich badaniach śrub M6 o 8–25% względem stali bez powłoki).

Widać to również w tabelach opartych na wytycznych VDI 2230 (wydanie 2015), czyli niemieckiej metodyce obliczania połączeń śrubowych. Dla tej samej śruby M12 klasy 8.8 moment, który wykorzystuje 90% granicy plastyczności (naprężenia, po przekroczeniu którego materiał odkształca się trwale), rośnie wraz z tarciem:

Współczynnik tarcia μ

Moment dokręcania MA max, N·m

Siła napięcia wstępnego FM max, kN

0,08

63

45,2

0,10

73

44,1

0,12

84

43,0

0,14

93

41,9

Dane dla śruby z łbem sześciokątnym M12 klasy 8.8, gwint zwykły, wartości maksymalne bez dodatkowych współczynników bezpieczeństwa. Dane według wydania VDI 2230 z 2015 r., w publikacji Bossard z czerwca 2023 r.

Różnica jest zasadnicza. Aby wykorzystać ten sam margines wytrzymałości śruby, przy μ = 0,14 potrzeba momentu o prawie połowę większego niż przy μ = 0,08 (93 zamiast 63 N·m), a siła napięcia prawie się nie zmienia. Śruba dokręcona momentem 93 N·m, której tarcie okaże się niższe od założonego, może zostać przeciążona. Bossard wskazuje, że główną przyczyną zrywania śrub podczas montażu są niższe, niż założono, współczynniki tarcia. Najczęstszym błędem jest natomiast zmiana smaru lub powłoki bez korekty momentu.

Dlatego sam moment ma wbudowany rozrzut, niezależny od klasy klucza. Według zestawienia Bossard, opartego na VDI 2230, dokręcanie kluczem dynamometrycznym przy momencie dobranym na podstawie oszacowanego tarcia daje rozrzut siły napięcia wstępnego od ±23% do ±33% (w części przypadków do ±43%), a przy momencie ustalonym próbnie na oryginalnym elemencie od ±17% do ±23%. Podobny rząd wielkości, 25–35%, podaje Accu. Nawet gdy narzędzie trzyma moment w granicach ±2%, co Bossard uznaje za standard we współczesnych wkrętarkach dynamometrycznych, rozrzut siły może sięgać od ±9% do ±60%, zależnie od metody. Główne źródło niepewności leży więc w tarciu, nie w narzędziu.

Zakresy rozrzutu siły napięcia

Grafika 3. Zakresy rozrzutu siły napięcia wstępnego dla poszczególnych metod dokręcania. Dane: Bossard (2023), wg VDI 2230:2015.

Gdy rozrzut musi być mniejszy, stosuje się metody mniej zależne od tarcia: moment plus kąt, na przykład „dokręć do 30 N·m, a następnie dodaj 90°”, pomiar wydłużenia śruby albo dokręcanie hydrauliczne. Atlas Copco przypomina, że moment jest tylko pośrednią miarą siły zacisku, a dwie śruby dokręcone tą samą wartością mogą mieć różne siły. W praktyce warsztatowej obowiązuje więc zasada: trzymać się warunków, dla których wartość momentu wyznaczono, czyli tych samych smarów, powłok i stanu powierzchni. Korzystanie z tabel momentów i z dokumentacji połączenia wyjaśnia nasz poradnik o dokręcaniu śrub kluczem dynamometrycznym.

Przedłużka, chwyt i zakres: gdzie moment na śrubie odbiega od nastawy

Najczęstszym źródłem błędu przy przykładaniu momentu jest długość ramienia. Adapter lub końcówka płaska założona w osi klucza wydłuża dźwignię, więc śruba dostaje większy moment, niż wskazuje nastawa, a klucz klika dokładnie tak samo. Inaczej działa zwykła przedłużka nasadowa: ustawiona wzdłuż osi śruby nie zmienia ramienia w płaszczyźnie obrotu, więc moment pozostaje równy nastawie. Wzór na właściwą nastawę klucza z adapterem w osi podaje Norbar, producent narzędzi dynamometrycznych:

M₁ odpowiada nastawie klucza, M₂ to moment, który ma działać na śrubę,a L₁ oznacza długość klucza od środka kwadratu do punktu przyłożenia siły. L₂ to ta sama długość z adapterem. Dla klucza o L₁ = 400 mm i adaptera dodającego 50 mm w osi (L₂ = 450 mm) nastawa potrzebna do uzyskania 100 N·m wynosi około 88,9 N·m. Przy nastawie 100 N·m na śrubie byłoby 112,5 N·m, czyli o 12,5% więcej.

Korekta dotyczy tylko adaptera ułożonego w osi klucza. Liczy się ramię prostopadłe do kierunku siły, więc adapter ustawiony pod kątem 90° do klucza ramienia nie zmienia uzyskiwanej wartości momentu, który pozostaje równy nastawie.

Różnica pomiędzy adapterem w osi klucza a adapterem pod kątem 90°

Grafika 4. Różnica pomiędzy adapterem w osi klucza a adapterem pod kątem 90°

Poza adapterem i chwytem na moment po stronie użytkownika wpływają jeszcze dodatkowe trzy czynniki:

  • Zakres pomiarowy klucza. Wymagany moment powinien leżeć poniżej górnej granicy zakresu z zapasem około 20%, a nie na jej krańcu. Dobór zakresu opisuje artykuł o tym, jak dobrać klucz dynamometryczny.
  • Stan sprężyny. Klucz klikowy odłożony z nastawioną wartością momentu, wraz z upływem czasu traci dokładność i zaczyna wyzwalać przy momencie niższym niż nastawiony, a klik wciąż brzmi normalnie. Wynika to ze stopniowej degradacji sprężyny mechanizmu klucza. Dlatego sprężynowe klucze luzuje się po pracy, o czym więcej w tekście o przechowywaniu narzędzi dynamometrycznych.
  • Tempo dokręcania. Moment zadaje się płynnie i przerywa po pierwszym kliknięciu, bo dalsze przykładanie siły przekracza nastawę. Wydanie ISO 6789 z 2017 r. zmieniło zresztą sposób określania szybkości obciążania, mierzonej czasem osiągnięcia ostatnich 20% momentu.

Tolerancja ±4%, niepewność pomiaru i kalibracja według ISO 6789

Normą odniesienia dla ręcznych narzędzi dynamometrycznych jest ISO 6789, przyjęta w Europie jako EN ISO 6789. Wydanie z 2017 r. składa się z dwóch części. Część 1 określa wymagania, badania i oznakowanie oraz minimalną treść deklaracji zgodności producenta, a część 2 metodę kalibracji i wyznaczania niepewności pomiaru. Narzędzia dzielą się na dwa typy: wskazujące wartość momentu na bieżąco (typ I) oraz nastawne, czyli klikowe, łamane i ślizgowe (typ II).

Stan na 29 października 2026 r.

Dopuszczalne odchylenie dla typowego klucza nastawnego (typ II, klasa A) wynosi ±4% wartości nastawionej, a w zakresach do około 10 N·m ±6%. Producenci często deklarują więcej: Gedore podaje dla części kluczy ±3%. Klucz nastawiony na 100 N·m może więc zadziałać przy wartości od 96 do 104 N·m i nadal być w pełni sprawny.

Sama tolerancja to jednak nie wszystko. Podczas kalibracji laboratorium wyznacza niepewność pomiaru, czyli przedział, w którym z określonym prawdopodobieństwem mieści się wynik, a ISO 6789-2 opisuje, jak ją obliczać. Kalibracja (w języku metrologii: wzorcowanie) potwierdza, co narzędzie faktycznie wskazuje, regulacja zaś polega na zmianie jego ustawienia, gdy odchyłki wykraczają poza tolerancję. W części 1 normy zrezygnowano w 2017 r. z wymogu świadectwa kalibracji, ponieważ uznano, że świadectwa producentów nie zawierały dość informacji, by dokumentować spójność pomiarową. Zastąpiła je deklaracja zgodności, dlatego przy narzędziach do kontroli jakości warto żądać świadectwa wystawionego zgodnie z częścią 2.

Interwał kalibracji ustala użytkownik. Jeśli nie ma własnej procedury nadzoru nad wyposażeniem pomiarowym, wartością domyślną jest 12 miesięcy lub 5000 cykli pracy, zależnie od tego, co nastąpi wcześniej. Kalibrację powtarza się też po upadku narzędzia, jego przeciążeniu i naprawie. Wykonujemy ją w ramach usługi serwis i kalibracja narzędzi dynamometrycznych, a kontrolę między kalibracjami ułatwia tester narzędzi dynamometrycznych.

Klucze mechaniczne mają zwykle tolerancję ±3–4%, więc gdy proces wymaga dokładności ±1–2% albo zapisu wyników, wybór zawęża się do kluczy elektronicznych. Więcej różnic opisujemy w porównaniu kluczy elektronicznych a mechanicznych.

Gdy klucz ręczny nie wystarcza: wzmacniacze, zakrętarki i wypożyczalnia

Ręczny klucz ma swoje ograniczenia. Największe standardowo dostępne klucze osiągają 3000 N·m, a taki moment wymaga dwóch, a nawet trzech przedłużek rękojeści, masy powyżej 10 kg i długości od 2,5 do 3 m. Od około 1000 N·m, gdy klucz ma już ponad 120 cm, sięga się po wzmacniacz momentu. To przekładnia planetarna, która ze stałym przełożeniem zwielokrotnia moment napędzającego ją klucza, jednocześnie opierając się o ramię reakcyjne. Dokładność momentu na śrubie zależy tu bezpośrednio od klucza napędowego, dlatego musi być on sprawny i skalibrowany. Zasadę działania, dobór i obsługę tego urządzenia opisuje artykuł o wzmacniaczu momentu obrotowego.

Przy wysokich momentach rośnie też rola narzędzi z napędem. Zakrętarki elektryczne i akumulatorowe pracują do 15 000 N·m z dokładnością rzędu 3,5–4%, a hydrauliczne klucze dynamometryczne sięgają nawet 70 000 N·m. Na drugim krańcu zakresu działają wkrętaki dynamometryczne, w większości mechaniczne o dokładności ±6% zgodnie z ISO 6789, stosowane od 0,05 do 10 N·m.

Jeśli takie narzędzie jest potrzebne jedynie kilka razy w roku, na przykład do przeglądu maszyny, rozsądną alternatywą bywa wypożyczenie na czas konkretnej pracy. Unikniesz wówczas kosztów przechowywania i okresowej kalibracji. Doradcy TorqueShop chętnie pomogą Ci dobrać zakres, typ narzędzia i sposób dokumentowania momentu do Twojego procesu, zapraszamy do wysłania zapytania.

Źródła

  • Accu Limited. (b.d.). Przewodnik inżyniera dotyczący wstępnego obciążenia śruby i siły zacisku. Dostęp online: accu-components.com.
  • Aksamit, D. (b.d.). Jak wyznaczyć moment siły? Dostęp online: gov.pl.
  • Atlas Copco. (2024). Bolt torque chart: the Atlas Copco guide. Dostęp online: com.
  • Bureau International des Poids et Mesures. (2025). Le Système international d'unités / The International System of Units (SI Brochure), 9th edition. Dostęp online: org.
  • Ciecieląg, J. (2011). Analiza teoretyczno-eksperymentalna zmienności siły osiowej w połączeniach śrubowych. Dostęp online: icm.edu.pl.
  • (2017). DIN EN ISO 6789-1:2017 Schraubwerkzeuge – Handbetätigte Drehmoment-Schraubwerkzeuge – Teil 1. Dostęp online: din.de.
  • Gardyński, L., & Nieoczym, A. (2011). Badania stanowiskowe jakości połączeń gwintowych. Dostęp online: icm.edu.pl.
  • (2017). Assembly tools for screws and nuts — Hand torque tools — Part 1: Requirements and methods for design conformance testing and quality conformance testing: minimum requirements for declaration of conformance (ISO 6789-1:2017). Dostęp online: iso.org.
  • (2017). Assembly tools for screws and nuts — Hand torque tools — Part 2: Requirements for calibration and determination of measurement uncertainty (ISO 6789-2:2017). Dostęp online: iso.org.
  • Mikic, Z. (2026). Poza momentem obrotowym: zastosowanie kąta i innych metod w celu zapewnienia prawidłowego dokręcenia. Dostęp online: com.
  • National Institute of Standards and Technology. (2025). NIST Guide to the SI, Appendix B.9: Factors for units listed by kind of quantity or field of science. Dostęp online: gov.
  • Norbar Torque Tools. (b.d.). Torque Wrench Extension Calculator. Dostęp online: com.

Komentarze do wpisu (0)

Napisz komentarz